Nieuwe aflevering HTR 'Verkiezingen in Vlijmen'

Vanaf vrijdag 16 maart zendt de Heusdense Televisie en Radio Stichting (HTR) een nieuwe aflevering uit van Het Streekarchief. In Het Streekarchief vertelt streekarchivaris Hildo van Engen, directeur van Streekarchief Langstraat Heusden Altena, iedere maand kort over bijzondere archiefstukken die veilig opgeborgen liggen in het Streekarchief in Heusden. 
Presentator Leo Swaans en streekarchivaris Hildo van Engen wijden deze 31e aflevering van Het Streekarchief aan een historische terugblik op de gemeenteraadsverkiezingen in Vlijmen.

Swaans en Van Engen treffen elkaar in de raadzaal van het oude gemeentehuis van Vlijmen, tegenwoordig in gebruik als representatieve ruimte/trouwzaal van het huidige gemeentehuis. Dit oude gemeentehuis werd in 1870 nieuw gebouwd, en betekende een hele verbetering ten opzichte van een gecombineerd schoolgebouw en raadhuis nabij de hervormde kerk. Het nieuwe gemeentehuis werd door architect Dobbe ontworpen in een neoclassicistische stijl. Tot in de Tweede Wereldoorlog is de begane grond bewoond geweest door de gemeentebode of de veldwachter, en ook waren er tot omstreeks 1960 cellen voor arrestanten. In 1885 verrees naast het gemeentehuis een grote woning, die na de Tweede Wereldoorlog werd verbouwd tot ambtswoning voor de burgemeester. In 1978 werd het gesloopt.

Gemeentehuis brandweerkazerne ambtswoning Vlijmen
Voormalig gemeentehuis, ambtswoning en brandkazerne Vlijmen. Foto SALHA

Gemeentehuis Vlijmen raadzaal
Interieur van de raadszaal in het voormalige gemeentehuis van Vlijmen, gebouwd in 1870. Foto SALHA

In de oude raadzaal buigen Swaans en Van Engen zich over een paar archiefstukken die betrekking hebben op verkiezingen in het verleden. Vóór de invoering van het algemene kiesrecht kende Nederland een zogeheten censuskiesrecht. Om te mogen stemmen, moest je een minimumbedrag aan belasting betalen, wat dus betekende dat het stemrecht was voorbehouden aan rijke mensen. Van omstreeks 1800 dateert een register, waarin de namen van de stemgerechtigden werden bijgehouden. Bijzonder is, dat het oudste overzicht is opgesteld ten tijde van de Bataafse Republiek (1795-1801). Alle stemgerechtigden moesten trouw beloven aan het Bataafse volk, en hun afkeer verklaren van het stadhouderlijk bestuur, het federalisme, de aristocratie en de ‘regeringsloosheid’.

Een grondwetswijziging in 1887 zorgde ervoor dat ieder die beschikte over ‘kentekenen van geschiktheid en maatschappelijke welstand’ mocht stemmen. Dit kwam er op neer dat vrijwel iedere volwassen man die kon lezen en schrijven en die niet afhankelijk was van armenzorg, mocht stemmen. Tussen 1890 en 1910 steeg het percentage kiesgerechtigde mannen in Nederland dan ook van 14 naar 65 %. Vervolgens kwam in 1917 het algemeen kiesrecht voor mannen, gelijktijdig met het passief kiesrecht voor vrouwen. In 1920/1922 werd ook het algemeen kiesrecht voor vrouwen ingevoerd. In 1965 werd de leeftijdsgrens in verband met het actief kiesrecht verlaagd van 24 naar 21 jaar, in 1971 ten slotte naar 18 jaar.

Van Engen toont Swaans een paar vooroorlogse stukken die laten zien dat er in Nederland (van 1917 tot 1970) bij verkiezingen een opkomstplicht bestond. Er werden lijsten bijgehouden van niet-stemmers, waarbij de opgegeven redenen konden variëren van een bruiloft tot ‘verkouwen geweest’.

Ten slotte gaat Hildo van Engen nog even in op het bewaren van stembiljetten. Die worden na verloop van tijd vernietigd. Na de Tweede Wereldoorlog was in Nederland sprake van een zodanige papierschaarste, dat stembiljetten en dergelijke snel werden vernietigd om in de behoefte aan nieuw papier te kunnen voorzien.

De uitzending van Het Streekarchief is te zien op Ziggokanaal 42 vanaf vrijdag 16 maart om 19.00 uur. Daarna worden de uitzendingen met enige regelmaat herhaald. Meer informatie op de site van HTR www.htrmedia.nl, waar ook via ‘uitzending gemist’ deze aflevering en de vorige uitzendingen van Het Streekarchief bekeken kunnen worden.

Klik hier voor een overzicht van alle uitzendingen.