Nieuwe aflevering HTR: De Oudheusdense sluis

Vanaf vrijdag 21 december zendt de Heusdense Televisie en Radio (HTR) weer een nieuwe aflevering uit van Het Streekarchief. In aflevering 38 treffen presentator Leo Swaans en streekarchivaris Hildo van Engen elkaar bij de Oudheusdense sluis in de Elshoutse Zeedijk.

HTR verkaveling
Op een kaart uit het begin van de twintigste eeuw is de van noord naar zuid lopende verkavelingsstructuur van de Elshoutse ontginningen goed te zien.

Voordat zij dat doen, nemen zij een kijkje bij de Koningsvliet, een kanaal dat voor de waterbeheersing in de gemeente Heusden van groot belang is. Hier is niet alleen goed te zien dat de afwatering in deze regio van oost naar west verloopt, maar ook dat de eeuwenoude ontginningspercelen van noord naar zuid in het landschap liggen. De Koningsvliet dateert pas uit de tijd van de ruilverkaveling, in de jaren zestig, maar voor die tijd waren er voorgangers zoals de Gorscheweise Wetering en de Wijde Waterloop. Deze verdwenen wateren kwamen uit op de Elshoutse Zeedijk, waar enkele sluisjes ervoor zorgden dat het water verder kon worden afgevoerd.

Anders dan vaak wordt gedacht, is de Elshoutse Zeedijk niet ontstaan als bescherming tegen water uit de zee. De naam gaat terug op het woord ‘zegedijk’, wat de betekenis heeft van een zijkade. Deze kade zorgde ervoor dat het water uit de Oudheusdense en Elshoutse ontginningen werd tegengehouden en naar het noordelijker gelegen Oude Maasje werd geleid. De kade voorkwam ook overlast van water uit het westen. De oorsprong van deze zijkade ligt vermoedelijk in een oeroude oeverwal van het Drunens Loopke, een stroompje dat in het landschap langs de Zeedijk nog altijd te herkennen is. Pas na de Sint-Elisabethsvloed van 1421 ging de Elshoutse Zeedijk daadwerkelijk bescherming bieden tegen water uit de zee. Diverse wielen langs de dijk vormen het bewijs dat hier herhaaldelijk dijkdoorbraken hebben plaatsgevonden.

HTR OudheusdenseSluis
De Oudheusdense Sluis in de Elshoutse Zeedijk in 1963. (Streekarchief Langstraat Heusden Altena, Beeldbank, WAA85975, foto: J. de Bont, Waalwijk)

Onder aan de dijk staan Swaans en Van Engen stil bij twee naast elkaar gelegen sluisjes, de Dubbele Sluis en de Oudheusdense sluis. Beide sluizen zijn een Rijksmonument, en werden onlangs grondig gerestaureerd. De verschillende soorten baksteen in de Oudheusdense sluis geven al aan dat deze een hoge ouderdom moet hebben. Dat blijkt ook in het Streekarchief. Swaans en Van Engen bekijken er een declaratie uit 1646, toen een aannemer reparatiewerkzaamheden aan het sluisje verrichtte. Een andere tekst, uit 1793, laat zien dat het bestuur van de heerlijkheid Oudheusden en Elshout in dat jaar het militaire bevel kreeg om de Oudheusdense sluis dicht te maken. Dat had te maken met de dreigende komst van het Franse leger, die ervoor zorgde dat veel gebieden onder water werden gezet. De afsluiting van de Oudheusdense sluis moest ervoor zorgen dat een eventuele inundatie van het gebied rondom de vesting Heusden zou slagen. Een derde archiefstuk is afkomstig uit het dorpsarchief van Drunen. Halverwege de achttiende eeuw was er een conflict tussen het dorpsbestuur van Drunen en enkele inwoners van Elshout, die verplicht waren om bij te dragen aan het onderhoud van het Drunense gedeelte van de Zeedijk. Toen zij dat weigerden, ontstond er een ongemakkelijke situatie, die een paar jaar later door tussenkomst van enkele personen tot een oplossing werd gebracht: een vroeg voorbeeld van ‘mediation’.

De uitzending van Het Streekarchief is te zien op Ziggokanaal 42 vanaf vrijdag 21 december om 19.00 uur. Daarna worden de uitzendingen met enige regelmaat herhaald. Meer informatie op de site van HTR www.htrmedia.nl, waar ook via ‘uitzending gemist’ deze aflevering en de vorige uitzendingen van Het Streekarchief bekeken kunnen worden. Klik 
hier voor een overzicht van alle afleveringen.