Kookt op gas! Nieuwe aflevering Het Streekarchief

Vanaf vrijdag 18 januari zendt de Heusdense Televisie en Radio (HTR) weer een nieuwe aflevering uit van Het Streekarchief.

1. gasstation buiten Vlijmen
Het gasverdeelstation aan de Parallelweg West in Vlijmen, 1955. (foto Beeldbank SALHA nr. vlm09131)

In aflevering 39 treffen presentator Leo Swaans en streekarchivaris Hildo van Engen elkaar op de grens van Vlijmen en Nieuwkuijk bij een klein maar fraai gebouwtje dat de meeste voorbijgangers waarschijnlijk nooit is opgevallen. Het is het eerste gasstation van Vlijmen, dat diende om de gasdruk te kunnen regelen en het gasverbruik te meten. Het werd opgeleverd in 1954, nadat burgemeester Van Hout eerder dat jaar met feestelijk vertoon de eerste gasbuis in de grond had gelegd.

2. buislegging 1
Eerste buislegging gasbedrijf door burgemeester J. van Hout, nabij de kruising Julianastraat – Akkerstraat, september 1954 (foto Beeldbank SALHA nr. vlm00597)

In een nog feestelijker entourage werd in 1955 door Commissaris van de Koningin De Quay symbolisch de eerste Vlijmense gasvlam ontstoken. Aanvankelijk was het aantal aansluitingen zo gering, dat het verbruik soms niet kon worden gemeten. Toch ontving het Gemeentelijk Gasbedrijf van Vlijmen binnen enkele maanden al vijfhonderd verzoeken om een aansluiting. Dit gas was zogeheten ‘mijngas’ of ‘cokesovengas’, dat werd vervaardigd uit steenkool. Het gas was afkomstig van de Staatsmijnen in Zuid-Limburg. Er was voor de infrastructuur een nauwe samenwerking met het gemeentelijke energiebedrijf van ’s-Hertogenbosch.

Niet lang daarna stapte Nederland massaal over op aardgas, nadat in 1959 in Slochteren een van de grootste aardgasvelden ter wereld was gevonden. In Vlijmen zorgde dit ervoor dat in 1966 een tweede gasstation werd gebouwd, pal achter het gasstation uit 1955. Eind 1966 stapte Vlijmen over op aardgas, evenals veel andere plaatsen in deze omgeving.

De overheid stimuleerde het gebruik van aardgas enorm, met een grootscheepse publiciteitscampagne. Een heel klein relict daarvan is nog altijd te vinden aan de Demer in Heusden, waar een klein putje in het straatplaveisel, uit de jaren zestig, een opmerkelijke oproep doet aan voorbijgangers: Kookt op gas! De komst van aardgas bracht niet alleen veel gemak in de keuken met zich mee, maar was ook een enorme verbetering voor de volkshuisvesting: centrale verwarming.

3. gasfabriek twintigste eeuw Heusden 1
De voormalige gasfabriek in Heusden, gelegen aan de Demer, nu brandweerkazerne, 1960. (foto Beeldbank SALHA nr.  waa87576)

In het Streekarchief ontdekken Swaans en Van Engen dat het gebruik van gas in huishoudens en bedrijven al veel ouder is dan het midden van de twintigste eeuw. Veel steden, hoe klein ze ook waren, beschikten al veel langer over een eigen gasvoorziening. Het stadsbestuur van Heusden bijvoorbeeld gaf in 1866 toestemming tot de bouw van een gasfabriek. In deze fabriek, die een particuliere onderneming was, werd gas gewonnen uit steenkool. In het Streekarchief bekijken Swaans en Van Engen de aanbestedingsvoorwaarden, die zijn opgenomen in de notulen van de gemeenteraad uit 1866. Ook komt een brief op tafel uit 1946, afkomstig van Willem van der Vorm, de schatrijke Rotterdammer die was verbonden aan de Holland America Lijn had gered en die ook bekend is als de schenker van een omvangrijke kunstverzameling aan museum Boymans van Beuningen. Hij was ook president-commissaris van de Heusdense gasfabriek. Na de Tweede Wereldoorlog werd het steeds lastiger om een kleinschalige gasfabriek rendabel te houden. Na jarenlang gesteggel tussen Van der Vorms gasfabriek en het Heusdense gemeentebestuur werden in 1953 de banden verbroken en stapte Heusden alsnog over op gas dat afkomstig was van de Staatsmijnen.

Het dorp Vlijmen beschikte zelfs over een eigen gemeentelijk Gasbedrijf. In het archief van dat gasbedrijf Vlijmen bevindt zich een telegram uit de strenge winter van 1956, waarin Staatsmijnen de gemeente waarschuwt om het gasstation vooral vorstvrij te houden. Enkele krantenknipsels werpen een goed licht op het feestelijke karakter van de ingebruikname van het Vlijmense gasnet in 1955.

Stadsgas, mijngas en aardgas hebben onze samenleving veel gebracht. Maar de oproep ‘Kookt op gas!’ vindt tegenwoordig steeds minder weerklank. De huidige discussie over gas is heel anders. De schade aan de bodem is daarbij een belangrijk uitgangspunt. Op termijn nemen we afscheid van fossiele brandstoffen en zijn we aangewezen op alternatieve energiebronnen.

De uitzending van Het Streekarchief is te zien op Ziggokanaal 42 vanaf vrijdag 18 januari om 19.00 uur. Daarna worden de uitzendingen met enige regelmaat herhaald. Meer informatie op de site van HTR www.htrmedia.nl, waar ook via ‘uitzending gemist’ deze aflevering en de vorige uitzendingen van Het Streekarchief bekeken kunnen worden.

Klik hier voor een overzicht van alle afleveringen.